لباسهای محلی، جلوه ای از فرهنگ اصیل و بومی خراسان شمالی

رنگهای شاد و نقش و نگارهای متنوع به کار رفته در لباسهای محلی علاوه بر جنبههای زیباشناختی، آرامش روحی و روانی را برای فرد به ارمغان می آورد.
امروزه ورود مدلهای لباس جدید و بیهویت خارجی و عمدتا غربی موجب شده تا لباسهای بومی و محلی که معرف فرهنگ غنی و بومی مناطق مختلف بوده از رونق افتاده و کم کم رنگ فراموشی به خود بگیرد.
استان خراسان شمالی از جمله مناطقی است که به دلیل حضور اقوام مختلف به گنجینه فرهنگها شهرت یافته و جلوه این رنگین کمان فرهنگی و تنوع قومی را بخصوص در لباس محلی این نزادها بیشتر می توان دید.
لباسهای سنتی زنان کرمانج و ترکمن خراسان شمالی لباسهایی اصیل و ایرانی است که طرح و نگار نقش بسته بر آن چشمها را به میهمانی طبیعت می برد و هر نقش نمادی است که پیشینه ای دیرینه دارد.
زنان و دختران کرمانج و ترکمن این دیار در درازنای تاریخ پوشش اصیل خود را که گویا هویت آنان است حفظ کرده اند و به عنوان میراثی گرانسنگ، پشت به پشت به نسل بعدی منتقل کرده اند.
پوشش مرد و زن ترکمن و عشایر کرد در کنار هم جلوه ای دارد که امروزیها هنوز در تزیینات، نمایشها، برگزاری آیینهای جشن و غیره به جلوه گری آن پناه برده و آنرا چون تابلویی زینتی به رخ می کشند.
خراسان شمالی با پیشینه ای تاریخی و مذهبی، با ترکیب قومیتهای مختلف کرمانج، فارس، ترک، ترکمن و تات کانون وحدت قومیتها و دارای گنجینه هایی است که لباسهای سنتی آن از گنجینه های ارزشمند آن به شمار می رود.
زنان خراسان شمالی با دستان خود هنرمندانه لباس های محلی کم نظیری را خلق می کنند که حاصل ذوق و ابتکار آنان است.
اثر حضور مداوم زنان این خطه در دل طبیعت بوضوح در نقوش لباسهای محلی مشهود است، رنگ شاد و نقشهای شکسته سوزن دوزی شده بر حاشیه لباسهای همگی نشانگر الهام از طبیعت است.
لباس کرمانجهای این استان که دختران و زنان عشایر بر تن می کنند در رنگهای شاد و با حاشیه های متنوع دوخته شده که عمدتا شامل شلیته، گراس و یاشار است.
ˈشلیتهˈ دامنی بلند است که تا زانو را می پوشاند و معمولا از جنس مخمل است که با رنگهای متنوع حاشیه دوزی می شود.
رنگ این لباس برای دختران زرد، برای نوعروسان سفید و برای زنان قرمز است و هر طایفه کرمانج نیز لباس مختص به خود را دارد.
ˈگراسˈ، پیراهنی بلند بوده که پایین آن چیندار است و ˈجلیقهˈ از جنس مخمل است که با شلیته همرنگ انتخاب می شود و روی آن را سکه دوزی می کنند.
ˈیاشارˈ، روسری بلند از جنس حریر است و سربند، دستمال یزدی است که برای محکم کردن یاشار استفاده و روی آن بسته می شود.
ˈگارˈ، گوشواره ای بلند است که به دو طرف عرقچین متصل و روی سر قرار می گیرد و روی آن یاشار و سربند بسته می شود.
زنان کرمانج جوراب سفید و چاروق نیز می پوشند.
ˈچاروقˈ که به پاپوش سنتی مردم شمالشرق ایران اتلاق می شود کلمهای ترکی و به معنای پای افزار یا پاپوش است که بندها و تسمههای بلندی دارد و بندهای آنرا به ساق پا میپیچند.
این پاپوش دارای نوکی برگشته به بالا بوده و جنس آن از چرم طبیعی است که با نخهای ابریشم الوان و اشکال مختلف زینت داده شده و برای زیباتر شدن این پاپوش در نوک آن منگوله، استفاده میشود که از نخهای ابریشم رنگی تهیه میشود.
پوشاک سنتی قوم ترکمن نیز توسط زنان و از پشم گوسفند یا ابریشم تهیه می شود که مردانه و زنانه آن متفاوت است و شامل ˈچاوک، کولته، چلپی و یلکˈ می شود که متداول ترین و ارزانترین آنها چاوک است.
لباسهای زنان ترکمن بیشتر شبیه به هم هستند ولی هرکدام از آنها دارای شکلها، طرحها، نقشها و کاربردهای خاص خود هستند.
ˈچاوکˈ لباسی شبیه به مانتوهای امروزی است ولی پارچه آن از ابریشم به رنگ قرمز بوده و آستر زیر پارچه، با عرض پنج سانت در حاشیه ها و سرآستینها سوزن دوزی دارد.
ˈکولتهˈ شبیه کت بوده و این لباس بصورت آویز روی دوش در مجالس و یا انداختن آن بر روی کلاه استفاده می شود.
ˈچلپیˈ، زیباترین لباس سوزن دوزی ترکمن و از تنوع و ظرافت خاصی برخوردار است که از جنس ابریشم است و آنرا در مراسم ازدواج به عروس می پوشانند.
این لباس توسط یک سوزن دوز ماهر طی شش ماه دوخته می شود که به همین دلیل قیمت بسیار بالایی دارد و معمولا در مراسم ازدواج این لباس را اجاره می کنند.
ˈیلکˈ تنها لباسی است که با زیورآلات و سکه تزیین می شود و بر سر می اندازند و جنس آن از ابریشم و کاربرد استفاده آن امروزه نسبت به قبل کمتر شده و بیشتر این نوع لباس را زنان بالای 40 سال می پوشند.
ˈیالقˈ، امروزه زنان ترکمن به دلیل بالا بودن قیمت پارچه های ابریشمی معمولا با حفظ اصالت از پارچه معمولی استفاده می کنند.
اما زیباترین لباس ترکمن که نشانه اصالت است و پوشش یک زن را بصورت کامل بیان می کند انواع لباسهای ˈداراییˈ است.
ˈدارایی یالقˈ ظریفترین و سبک ترین لباس ترکمن است که با دار مخصوص ابریشم بافی تهیه می شود و همانند یالق است اما جنس آن از ابریشم درجه یک بوده و تمامی مراحل آن بصورت دستی انجام می شود و با ریشه های بزرگتر از یالق تزیین و آنرا بر سر و روی کلاه می گذارند.
ˈدارایی کونیکˈ نوعی لباس بیشتر به رنگ قرمز و بندرت به رنگ سبز با راه راه های زرد مشاهده می شود.
ˈدارایی چاوکˈ که شبیه چاوک است با این تفاوت که سرآستین و کناره های آن سوزن دوزی نیست و به جای آن از زیورآلات استفاده می شود.
بیشترین پوشش زنان ترکمن در مراسم عروسی از لباسهایی مثل دارایی یالق، دارایی کونیک و داریی چاوک است.
ˈدونˈ یا قرمز دون لباس محلی مردان ترکمن است که جنس آن ابریشم قرمز تیره و با راه راه مشکی و نوع سوزن دوزی آن قیطان دوزی بوده که با عرض دو سانت و به رنگ مشکی و قرمز در کناره ها و سرآستین لباس دوخته می شود.
محل پوشش این نوع لباس ترکمنی بیشتر در مراسم اسبدوانی بوده و مردان ترکمن با این لباسها از دور به صورت فرش آذین شده در رنگهای مختلف به نظر می رسند.
ˈاچمکˈ این نوع لباس دارای دو بخش بیرونی و داخلی است که بخش بیرونی آن از پارچه های مشکی که روی آن طرحهایی به شکل لوزی به رنگهای متفاوت و از جنس ابریشم در حاشیه ها و سرآستین درست شده و داخل آن از پوست بره مشکی است که سطح صاف پوست زیر پارچه مخفی و سطح پرزدار پوست مشخص است و معمولا مردان در فصول سرد پاییز و زمستان آنرا می پوشند.
پوشش سر در ادوار مختلف و در میان اقوام مختلف متفاوت بوده و در این میان پوشش سر زنان ترکمن خراسان شمالی از آن به عنوان ˈتخیهˈ نام برده میشود.
ˈتخیهˈ قدیمترها انواع و جنسهای گوناگونی داشته که با انواع نقش و نگار در طرح و سبکهای مختلف تهیه میشده و اسامی متنوعی نیز داشته است.
ˈآق قایما تخیه، قوپه تخیهˈ نوعی کلاه گرد دولایه از جنس ابریشم بوده که در طول تاریخ مورد استفاده قوم ترکمن بوده و در 60تا 70سال اخیر کمتر به آن توجه و به عبارتی به دست فراموشی سپرده شده اما اخیرا دوباره به صورتی کمرنگ با کمی تغییر استفاده از آن رواج یافته است.
ˈرودوزی سنتیˈ دیگر هنر دستی زنان خراسان شمالی است که هنر آراستن پارچه های ساده با بهره گیری از نخهای الوان و با کمک سوزن و قلاب است.
هنرمندان به مدد بخیه های ظریفی که بر منسوجات ساده می نشانند تلفیق زیبایی از صبر و شکیبایی و هنر را به نمایش می گذارند.
رودوزی های سنتی یکی از گسترده ترین شاخه های هنرهای سنتی است و در خراسان شمالی نیز با توجه به تنوع قومیتها از جمله کرمانج و ترکمن این هنر از جایگاه مناسبی برخوردار است، به طوریکه زنان ترکمن بر حاشیه پیراهن، شلوار، سرآستین،کلاه و کمربند لباسهای محلی سوزندوزیهایی را با نخهای گلابتون و ابریشم و در نقشهای مختلف انجام می دهند.
زنان هنرمند کرد نیز سوزندوزیهای ظریفی را بر سر آستین، پایین لباس و دور یقه انجام می دهند.
زیورآلات مکمل لباسهای سنتی و بومی بوده و معرف آداب، رسوم، عادات و سنن و فرهنگ مردم این استان است آنچنان که در مراسم عروسی و جشن و شادمانی اسب عروس نیز با زیورآلات خاص تزیین می شده است.
ترکمنان خراسان شمالی با استفاده از طلا، نقره، قلع، فیروزه، عقیق، مهره ها و نگینهای شیشه ای رنگی با ذوق و مهارت خاصی آثار هنرمندانه ای را خلق می کنند.
معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان شمالی می گوید: لباسهای محلی، رودوزیها و نساجی سنتی این استان به دلیل وجود قومیتهای مختلف از طرح و نقوش متنوعی برخوردار است.
ˈعلی عابدیˈ می افزاید: لباسهای بومی و رودوزیهای سنتی این استان به دلیل تنوع، ظرفیت خلق آثار جدید و طرح ها و نقشهایی که عمدتا ملهم از طبیعت و مطابق فرهنگ بومی و اصیل ایرانی و اسلامی است، درخور معرفی است.
وی گفت: با عنایت به اینکه بتدریج مدل لباسهای قدیمی دیگر از فرهنگ مردم حذف شده ، برای حفظ و ماندگاری رودوزیها و لباسهای سنتی این استان با توجه به حفظ اصالت طرحها و نقش ها در مدلهای جدید استفاده می شود.
وی اظهار داشت: با دانشکده های طراحی دوخت و لباس نیز مکاتباتی شده تا طرح ها و نقش های متنوع لباس ها و رودوزیهای اصیل بومی را در مدلهای جدید به کار گرفته و از آن محصولات جدیدی پدید آورند.
وی با بیان اشاره به موجی که در سالیان اخیر برای استفاده از لباسهای محلی در مراسم ها و جشنها ایجاد شده، گفت: برای ماندگاری این میراث فرهنگی باید با حفظ اصالت طرح ها و نقش ها را در مدلهای جدید طراحی و گنجانده شود.
عابدی اظهار داشت: در راستای حمایت از این صنایع دستی کلاسهای آموزشی رودوزی سنتی عمومی و تخصصی برگزار می شود و در نمایشگاهها نیز در معرض دید عموم گذاشته می شود